ریشه بافی فرش


ریشه دوزی
فرش هایی که به دلیل استفاده زیاد، ریشه هایشان از بین می رود، نیاز به ریشه دوزی دارند. همچنین به دلیل پوسیدگی چله، بویژه چله های پنبه ای فرش نیاز به مرمت دارد. در صورتی که تمام ریشه های فرش از بین رفته باشد، باقیمانده ریشه را از ابتدای بافت با قیچی بریده و ریشه دوزی انجام می شود و چنانچه قسمتی از ریشه ها از بین رفته باشند، همان قسمتها را قیچی کرده و مرمت را انجام می دهند. قبل از ریشه دوزی، ابتدا باید با انتخاب نخ، روش تهیه آن و انتخاب سوزن آشنا شوید:

انتخاب چله
در روش بطلمه نخ چله باید مقداری از نخ چله قالی نازک تر باشد. به فرض، اگر قالی 30 رج باشد؛ یعنی نخ پله 15-20 لا داشته باشد، نخ چله ای که برای بطلمه از ان استفاده می شود، باید نخ چله 12-20 لا یا نخ چله مناسب قالی 40 رج باشد. البته، رفوگران برای انتخاب چله (چله ای که برای بطلمه انتخاب می کنند) با چله خود قالی مقایسه می کنند و چنانچه ضخامت چله قالی مناسب با چله انتخابی برای بطلمه باشد آن را برای نخ چله بطلمه انتخاب می کنند. نخ چله انتخابی به این دلیل، قداری نازک تر از نخ چله قالی از لحاظ رجشمار در نظر گرفته می شود که (از لحاظ ظرافت و نازکی چله بطلمه  برابر با نخ چله داخل گره ها قالی انتخاب می شود) قالی حالت بادکردگی پیدا نکند، قسمت رفو مشخص نشود، همه قسمت رفو شده هم سطح و هماهنگ با قسمتهای دیگر قالی باشد. 

انتخاب سوزن
رفوگران، برای انتخاب سوزن متناسب با قالی، سوزن را داخل قالی فرو می برند، چنانچه سوزن به راحتی در داخل قالی فرو رود و در قالی حرکت کند آن را به کار می برند. البته این روش حالت عامیانه و متداول در بین رفوگران دارد. روش علمی انتخاب سوزن آن است که نخ چله انتخاب شده در سوزن به راحتی داخل شود. هر چه شماره سوزن بالا رود، سوزن نازک تر می شود و هر چقدر سوزن نازک تر باشد، سوراخ آن کوچک تر می گردد. سوزنهای نازک تر بیشتر برای مرمت قالیهایریز بافت و ظریف استفاده می شود. 

انتخاب نخ بطلمه
برای نگهداری و اتصال نخ به چله به قالی به یک نخ کمکی نیاز است که بهتر است از نخ چله کاشان که 3 لا است استفاده شود. استفاده از این چله در رجشمارهای گوناگون به گونه خاص خود است که در جدول شماره 1 توضیح داده می شود.

رجشمارقالی

تعداد لای

10-20

3 لای نخ چله کاشان

25-35

2 لای نخ چله کاشان

40-55

1 لای نخ چله کاشان

50-55

2 لای نخ چله ابریشم

60 به بالا

1 لای نخ چله ابریشم

جدول شماره 1

شایان ذکر است که، نخ چله 3 لاکه برای قالی 50 رج استفاده می شود، در رفوگری برای نخ کمکی بر مبنای جدول شماره 1 مورد استفاده می باشد. نخ را متناسب با چله قالی انتخاب می کنند و در داخل سوزن کرده و سپس یک سر نخ را در دهان قرار داده و با دندان می گیرند و سر دیگر نخ را که بین دو دست قرار دارد، با حرکت حرف S انگلیسی که در جهت عقربه های ساعت است، باز می کنند. این سر نخ را در دهان گذاشته و سر نخ دیگر را در ابتدا در دهان گذاشته اند در دو دست قرار می دهند و مانند حرکت S نخ را باز می کنند. سپس دو سر نخ را با هم در دو دست گرفته و به صورت Z که در جهت عکس حرکت عقربه ساعت است، تارها را به هم می تابند و نخ را در قالی فرو می کنند. سپس یک سر نخ را در دست راست و دو سر دیگر آن را که سوزن دارد در دست چپ قرار می دهند و نخ را در داخل قالی حرکت داده و بعد از کمی که نخها کاملاً تابیده شدند، به طوری که نخها به هم فشرده شده و یک نخ را تشکیل بدهند، آن را موم می زنند و دوباره در داخل قالی حرکت می دهند تا موم اضافی گرفته شود. با این کار نخ مناسب تهیه می شود. اگر نخ چله یک لا از 3 لای کاشان یا ابریشم باشد، بعد از آن که سوزن نخ شد، آن را به قسمتی از قالی که محکم است فرو می کنند تا تکیه گاه داشته باشد، سپس دو سر نخ را کنار هم قرار داده و به صورت حرف Z که در جهت عکس حرکت عقربه ساعت پیچانده و داخل قالی می کنند، آن را حرکت داده و سپس به آن موم می زنند. 

انواع ریشه دوزی
ریشه دوزی به 3 طریق انجام می شود:

ریشه دوزی به روش بطلمه
این روش بیشتر در سر قالیهایی صورت می گیرند که ریز بافت با رج شمار بالا باشند، یا به سبب سفت بودن قالی سوزن در داخل فرش نرود. برای جلوگیری از ترکیدگی در ریشه ها و از هم پاشیدن گره ها در هنگام حرکت سوزن و نخ چله مناسب با قالی، از این روش استفاده می شوند. 

جهت تابیدن نخ بطلمه در مرمت قالی
در ریشه دوزی به صورت بطلمه در قالی تخت از وسایل زیر استفاده می شود:
تخته شیب دار (مثل تخته رسم البته با چوب محکمتر)
سوزن متناسب با قالی 
نخ کمکی با بطلمه متناسب با رجشمار قالی 
چله مناسب چله خود قالی 
دمباریک
درفش
میخ
چکش

طریقه آماده کردن قالی به این صورت است که ابتدا قالی را از پشت بر روی میز یا زمین پهن می کنند سپس سر ریشه ها را تمیز کرده، چله های اضافی را چیده و بر روی تخته شیب دار با میخ نصب می کنند. به طوری که قالی صاف بر روی تخته قرار گیرد. متناسب با اندازه ای که در نظر است سر ریشه قرار گیرد بر روی تخته میخ نصب می شود. ریشه دواندن به صورت بطلمه در قالی تخت به این صورت انجام می گیرد که نخست نخ چله به اولین میخ گره زده می شود. در مرحله دوم، سوزن نخ شده با نخ چله کاشان یا ابریشم متناسب با جدول یک را، چند رج پایین تر از قسمت ریشه ها به صورت مورب داخل فرش کرده و از چند رج پایین تر از اولین ریشه که قرار دارد عمل بطلمه روی آن انجام گیرد، خارج می کنند. مجدداً از محل خروج، سوزن را داخل قالی کرده و در امتداد چله اول از داخل گره ها و پودها حرکت داده و از سر ریشه اولین سر ریشه یعنی لبه قالی خارج می سازند. نخ کمکی یا نخ بطلمه سوزن دار را به دور نخ چله ای که به میخ سر آن وصل شده است دور می زنند و سوزن را وارد ریشه می سازند و از چندین رج در امتداد چله دوم عبور داده و از فرش خارج می کنند. دوباره سوزن را درست از همان محل خروج داخل فرش کرده ئ به صورت مورب داخل رج سوم نموده، در امتداد تار یا ریشه سوم نخ را حرکت داده ئو از لبه قالی خارج می سازند. از سوی دیگر نخ چله ای که ابتدای آن به میخ تعبیه شده و یک بار نخ بطلمه به دور آن حرکت داده شده است را به دور میخ می پیچند و دوباره نخ کمکی یا بطلمه را به دور نخ چله حرکت می دهند و داخل ریشه چهارم می کنند و این کار را تا انتها انجام می دهند. در هر ردیف از گره ها یک رفت و برگشت وجود دارد و هر ردیف از گره ها 2 بار زیر و رو رودرروی هم قرار گیرند: شایان ذکر است که در قالیها نباید ورود و خروج سوزن در هر ردیف از یک رج مشخص باشد، بلکه این عمل باید به صورت 7 و 8 یا زیگزاک باشد. نخ چله باید متناسب با نخ چله قالی باشد. اگر نخ چله قالی، چله کاشان است، نخ چله مورد استفاده نیز باید از چله کاشان باشد، حتماً باید از نخ چله پشم استفاده شود.

روش بطلمه کردن ریشه در قالی لول باف
ابتدا سوزن را چند رج پایین تر از لبه قالی، از اولین رجی که سر آن ریشه ندارد، داخل قالی می کنند و در امتداد اولین تار از بین پودها و گره ها عبور می دهند و از لبه فرش خارج می کنند. در این حالت نخی را که به میخی روبروی قالی وصل نموده اند، نزدیک قالی می آورند و سوزن بطلمه را به دور نخ چله حرکت داده و از همان محلی که خارج شده بود، وارد قالی نموده و دوباره نخ بطلمه را در امتداد همان تار حرکت می دهند و چند رج بالاتر از قالی خارج می کنند و سپس سوزن را از همان محل خارج شده وارد قالی کرده و به صورت مورب وارد رج کناری می کنند و از همان محل برای ردیفهای بعدی نیز انجام می دهند.

ریشه دوزی به روش مغزی
قالی را مانند آماده کردن قالی در ریشه دوزی به روش بطلمه آماده می کنند. 

وسایل مورد نیاز عبارتند از:
تخته شیب دار
سوزن متناسب با قالی
نخ مخصوص بقدر کافی از نخ قالی نازک تر
دمباریک
درفش
میخ
چکش